Psychoterapia Gestalt to jedna z modalności psychoterapii należących do nurtu humanistyczno-doświadczeniowego, czerpiąca również z filozofii egzystencjalnej. Człowiek jest w niej postrzegany jako całość – jego emocje, myśli, ciało, potrzeby, doświadczenia i relacje są ze sobą powiązane i nie można ich w pełni zrozumieć w oderwaniu od siebie.
To podejście, w którym nie szukamy jedynie odpowiedzi na pytanie: „Dlaczego jestem taki, jaki jestem?”, ale również: „Jak funkcjonuję dzisiaj i co dzieje się ze mną w kontakcie ze sobą i z innymi?”.
Człowiek jako całość
Jedną z najważniejszych cech Gestalt jest holistyczne spojrzenie na człowieka. To, czego doświadczamy, nie dzieje się wyłącznie „w głowie”. Emocje mogą przejawiać się w napięciu ciała, sposób myślenia wpływa na nasze relacje, a doświadczenia z przeszłości mogą kształtować to, jak reagujemy dzisiaj.
Dlatego podczas terapii jest miejsce zarówno na rozmowę o tym, co wydarzyło się kiedyś, jak i na zauważanie emocji, potrzeb, reakcji ciała czy sposobów budowania relacji.
Terapeuta może zwrócić uwagę na coś, czego sami dotąd nie dostrzegaliśmy, np. że opowiadając o trudnej sytuacji, automatycznie ją bagatelizujemy, że trudno nam poczuć złość, choć bez problemu odczuwamy poczucie winy, albo że świetnie rozpoznajemy potrzeby innych, ale tracimy kontakt z własnymi.
Takie odkrycia pomagają lepiej rozumieć siebie i iść w kierunku rozwoju.
Świadomość jako początek zmiany
W Gestalcie ważne miejsce zajmuje świadomość – tego, co czuję, czego potrzebuję, jak reaguję i co robię w relacji z ludźmi.
Wiele naszych sposobów funkcjonowania powstało w określonych warunkach i kiedyś mogło być najlepszym dostępnym sposobem radzenia sobie.
Ktoś nauczył się nie okazywać złości, żeby nie ryzykować odrzucenia. Ktoś inny zaczął przede wszystkim troszczyć się o potrzeby innych, bo dzięki temu czuł się potrzebny i bezpieczny. Perfekcjonizm mógł chronić przed krytyką, a wycofywanie się – przed kolejnym zranieniem.
Gestalt nie patrzy na te mechanizmy jak na „wady”, które trzeba usunąć. Pomaga zobaczyć, jak powstały, jaką pełniły funkcję i czy nadal nam służą.
Zmiana zaczyna się od zauważenia tego, co do tej pory działo się automatycznie. Kiedy lepiej rozumiem własne reakcje, łatwiej mi zdecydować, czy nadal chcę postępować tak samo.
W tym sensie terapia pomaga poszerzać wolność wyboru – nie poprzez dawanie gotowych odpowiedzi, ale poprzez coraz lepszy kontakt ze sobą.
„Tu i teraz” nie oznacza odrzucania przeszłości
Jednym z najbardziej charakterystycznych pojęć związanych z Gestaltem jest „tu i teraz”. Bywa ono błędnie rozumiane jako skupienie wyłącznie na teraźniejszości.
W rzeczywistości historia naszego życia jest w terapii bardzo ważna. Dzieciństwo, wcześniejsze relacje, straty, doświadczenia bliskości czy odrzucenia wpływają na to, kim jesteśmy.
Gestalt interesuje jednak również to, w jaki sposób ta historia jest obecna w naszym życiu dzisiaj.
Możemy wiedzieć, że w dzieciństwie trudno było nam zdobyć uwagę rodzica. W terapii możemy dodatkowo odkryć, że dziś bardzo szybko interpretujemy brak wiadomości od bliskiej osoby jako odrzucenie albo że w relacjach robimy wszystko, aby zasłużyć na czyjąś uwagę.
Nie chodzi więc wyłącznie o zrozumienie przeszłości. Chodzi o zobaczenie, jak nadal żyje ona w naszych emocjach, reakcjach, ciele i relacjach – i co możemy zrobić z tym dzisiaj.
Nie funkcjonujemy w próżni
Gestalt zakłada, że człowieka nie można w pełni zrozumieć bez uwzględnienia środowiska i relacji, w których żyje. W języku Gestalt mówi się o teorii pola – nasze doświadczenie powstaje zawsze w określonym kontekście.
Na to, jak się czujemy i funkcjonujemy, wpływają nasze relacje, rodzina, praca, wcześniejsze doświadczenia, aktualna sytuacja życiowa, kultura czy oczekiwania społeczne.
Zamiast więc pytać wyłącznie: „Co jest ze mną nie tak?”, możemy wspólnie zastanawiać się:
Takie spojrzenie pozwala lepiej rozumieć siebie bez sprowadzania osoby do diagnozy, objawu czy pojedynczej trudności.
Relacja terapeutyczna – miejsce, w którym możemy doświadczać czegoś nowego
Relacja zajmuje w Gestalcie szczególne miejsce. Terapia nie jest spotkaniem z ekspertem, który z dystansu analizuje klienta i mówi mu, jak powinien żyć.
Terapeuta wnosi swoją wiedzę i doświadczenie, ale jednocześnie spotyka się z klientem w dialogu – z ciekawością jego indywidualnego świata i bez założenia, że wie o nim wszystko.
To ważne, ponieważ nasze trudności często ujawniają się właśnie w relacjach.
Jeśli trudno nam stawiać granice, możemy zauważyć tę trudność także w gabinecie. Jeśli bardzo boimy się oceny, możemy zastanawiać się, co myśli o nas terapeuta. Jeśli przez całe życie staraliśmy się spełniać oczekiwania innych, możemy próbować zostać również „idealnym klientem”.
W bezpiecznej relacji terapeutycznej możemy te wzorce zauważać, rozumieć, a z czasem próbować nowych sposobów bycia w kontakcie z drugim człowiekiem.
Znaczenie tej relacji wykracza zresztą poza sam Gestalt. Wieloletnie badania nad psychoterapią pokazują, że jakość przymierza terapeutycznego – zaufanie, poczucie bezpieczeństwa, współpraca i wspólne rozumienie celu terapii – jest istotnym czynnikiem związanym z jej skutecznością.
Dlatego wybierając terapię, warto zwrócić uwagę nie tylko na modalność, ale również na osobę terapeuty. Ważne jest, czy przy tej konkretnej osobie możesz stopniowo poczuć się bezpiecznie, zadawać pytania, mieć wątpliwości, nie zgadzać się i mówić o tym, co naprawdę przeżywasz.
Terapia, której można doświadczać, a nie tylko o niej rozmawiać
Gestalt jest podejściem doświadczeniowym. Oznacza to, że terapia nie musi ograniczać się do opowiadania i analizowania.
Czasem terapeuta może zaprosić do zatrzymania się przy emocji, zauważenia reakcji ciała, przyjrzenia się temu, co dzieje się właśnie podczas spotkania, albo zaproponować eksperyment terapeutyczny pozwalający doświadczyć czegoś z nowej perspektywy.
Nie chodzi jednak o wykonywanie ćwiczeń według gotowego scenariusza.
To, co wydarza się podczas terapii, powinno wynikać z konkretnej osoby, jej potrzeb, możliwości i aktualnego momentu procesu. Każde zaproszenie można odrzucić. Tempo terapii i respektowanie granic są częścią budowania bezpiecznej relacji.
Więcej kontaktu ze sobą, więcej możliwości wyboru
Celem terapii Gestalt nie jest stworzenie „lepszej wersji siebie” ani etykietowanie osoby czy dopasowanie jej do określonego wzorca.
Chodzi raczej o to, aby coraz lepiej rozpoznawać:
Z czasem możemy zacząć wcześniej zauważać moment, w którym np. rezygnujemy z własnych potrzeb, unikamy konfliktu za wszelką cenę, wycofujemy się z bliskości, próbujemy kontrolować wszystko wokół albo kolejny raz reagujemy według dobrze znanego schematu.
Świadomość daje możliwość zatrzymania się i poszukania innej odpowiedzi.
I być może właśnie w tym najlepiej można uchwycić istotę terapii Gestalt: nie chodzi o to, żeby stać się kimś innym. Chodzi o to, żeby lepiej poznać siebie, odzyskać kontakt z własnym doświadczeniem i mieć więcej możliwości decydowania o tym, jak chcemy żyć i być z innymi.
Warto wiedzieć więcej
Gestalt jest rozwijaną od kilkudziesięciu lat modalnością psychoterapeutyczną, posiadającą własne podstawy teoretyczne, standardy szkolenia oraz środowisko badawcze. Więcej informacji o podejściu, standardach kształcenia psychoterapeutów i badaniach można znaleźć w materiałach Polskiego Towarzystwa Psychoterapii Gestalt (PTPG) oraz European Association for Gestalt Therapy (EAGT).
